Genadeloos mooi theater

De tegenstelling zwart-wit leek er bij de poster wel erg dik bovenop te liggen. Twee acteurs houden elkaar vast. Maar dagen na de voorstelling zoemt het brede scala aan schurende beelden dat ik heb gezien nog steeds door mijn gedachten. Weinig makkelijks aan. 

Theater

Marlies Klooster 

In Ongenade, naar het boek van J.M. Coetzee, gaat over de Zuid-Afrikaanse professor David Lurie (Gijs Scholten van Aschat) die aan de universiteit in ongenade is gevallen na een affaire met een studente. Hij stapt uit het onderwijs en zoekt zijn toevlucht bij zijn enige dochter Lucy (Janni Goslinga), die in de heuvels van de Oostkaap een boerderij runt. Op het platteland wordt hij geconfronteerd met de harde werkelijkheid van zijn land: samen met zijn dochter wordt hij slachtoffer van een gewelddadige overval.

Tussen de poppen

Katrin Brack heeft het decor ontworpen. Ze heeft de hoorzitting in het stuk als uitgangspunt genomen. Op het toneel staan vijftig etalagepoppen, een beetje retro en eenvoudig gekleed. Niet hip, maar tijdloos herkenbaar door de mutsjes, jasschorten en dekens van sommigen als bewoners van een Zuid-Afrikaanse township. David Lurie staat oog in oog met zijn collega’s / aanklagers zoals Gijs Scholten van Aschat zich als acteur blootstelt aan de blik van de toeschouwers en medespelers in de zaal. De poppen in de achtergrond zijn in het begin de stille toehoorders maar naarmate David Lurie zijn veilige bestaan verloren ziet gaan, vormen ze een dreigende, ‘levende’ aanwezigheid waar hij zich tussen moet wagen. Overigens was het voor de productie  niet eenvoudig om in Nederland aan zwarte etalagepoppen te komen. De producenten weken uit naar Vlaanderen en Duitsland om genoeg poppen in handen te krijgen. Omdat ze verschillende formaten wilden, ook kindermaatjes bijvoorbeeld, zijn enkele geverfd en bewerkt om de juiste look te krijgen.

Onopvallend nemen de andere acteurs soms een positie in tussen de poppen en het is een mooi effect als een van die ‘poppen’ dan opeens werkelijk blijkt. Felix Burleson (Petrus, Lucy’s buurman) vertelt tijdens de nabespreking van 9 december dat het voor hem als acteur daarom heel nauw luistert hoe de poppen staan. ‘Je bent echt onderdeel van die groep, dus als een van hen dan opeens met zijn rug naar je toestaat, dan is dat toch vreemd.’   

Horror in eigen hoofd

Petrus is het enige personage dat Afrikaans spreekt. Dat is niet per se een keuze die de werkelijkheid moet voorstellen, maar wel een die dramatisch goed werkt. De Oostkaap spreekt een andere taal dan de Westkaap. Ook geeft het de voorstelling het nodige Zuid-Afrikaanse cachet omdat er nu Afrikaans kan worden gesproken zonder dat er hele monologen voor het Nederlandstalig publiek onbegrijpelijk gaan worden. Leuk weetje is dat Elize Zorgman die ook Afrikaanse taallessen geeft in het Zuid-Afrika Huis hem heeft gecoacht. 

Luk Perceval regisseerde het stuk. De Vlaamse regisseur werkte jaren in Duitsland en heeft een stijl die een mooie tegenstelling vormt met het volle toneel. Niet het beeld, maar de fantasie die het beeld oproept moet indruk maken op de kijker. Dat is een gegeven dat Duitsers Kopfkino  noemen. Als David Lurie naast Bev Shaw zit, zegt hij wel dat hij met zijn kin over haar schouder strijkt, maar hij doet het niet. Perceval vergelijkt het met een gevecht op het toneel. ‘Als je met veel bloed en pistolen aan de gang gaat, denkt de kijker al snel: dat zal allemaal wel. Ben je subtieler dan kan het effect veel groter zijn. Dat schept horror in eigen hoofd.’

Toneelgroep Amsterdam heeft geen zwarte acteurs in het vaste ensemble. Perceval koos ervoor om zwarte gastacteurs te casten voor de rollen van de donkere Zuid-Afrikanen. ‘Omdat het in Nederland kàn,’ zegt hij, ‘omdat er goede gekleurde acteurs voorhanden zijn. In Duitsland zijn die er helemaal niet.’ ‘Kleurenblind casten’ was ook een optie geweest maar dat wilde hij niet.

Hij wilde laten zien hoe de witte professor vastloopt in een zwarte cultuur waarvan hij de logica niet begrijpt. ‘Het is een gelaagd verhaal en de Zuid-Afrikaanse cultuur is een van die lagen. Iedereen probeert macht op iedereen uit te oefenen. Dat is een normale overlevingsstrategie: macht uitoefenen op anderen om je eigen levenskansen te vergroten. Coetzee toont die strategie. En ook dat het uiteindelijk zo zinloos is. Uiteindelijk vallen we allemaal in datzelfde gat in de aarde.’ 
 

In Ongenade is nog te zien in tot en met maart in Nederlandse, Belgische en Franse theaters. Kijk voor de speellijst op www.tga.nl.  

Foto: Jan Versweyveld