‘Een wereld waar kinderen onbezorgd kunnen spelen’ Desmond Tutu neemt afscheid van Nederland

Het hotel waar de persconferentie van aartsbisschop Desmond Tutu wordt gehouden, kijkt uit op de IJssel. Journalisten die per openbaar vervoer vanuit de Randstad naar Deventer zijn gekomen om de ‘Arch’ te horen spreken, moeten met een pontje de rivier oversteken.

De rust en afzondering van Salland blijken achteraf een zegen, want Tutu, die dit jaar 81 jaar wordt, kwakkelt met zijn gezondheid: hij heeft griep. En waarschijnlijk mist hij zijn echtgenote Leah. Zij zou hem op deze reis vergezellen, maar ze moest enkele uren voor vertrek onverwachts in het ziekenhuis worden opgenomen. Gelukkig is Tutu’s jongste dochter Mpho, die twee maanden in Amsterdam heeft gestudeerd, bij hem, samen met haar gezin. En zijn oude vriend Harold Robles, de man die Tutu naar Nederland heeft gehaald, ziet erop toe dat hij elke avond vroeg onder de wol kruipt, met een glas whiskey, honing en citroen.

 

Tutu heeft aangekondigd dat dit zijn laatste bezoek aan Nederland is. Het doel van zijn reis is bekendheid te geven aan twee organisaties die hem na aan het hart liggen: Robles’ Medical Knowledge Institute (MKI) en de Desmond and Leah Tutu Legacy Foundation. Het programma omvat onder meer deelname aan het tv-programma College Tour, een interreligieuze viering in de Bergkerk en een kranslegging bij het standbeeld van Albert Schweitzer, beide in Deventer, de voetbalwedstrijd FC Twente-SC Heerenveen in Enschede, een eredoctoraat van de Universiteit Groningen en de onthulling van een standbeeld van Nelson Mandela in Den Haag.

Vanwege Tutu’s gezondheidstoestand moeten er gaandeweg allerlei aanpassingen in het programma worden gemaakt. Alle individuele interviews worden geschrapt. De duur van de aangekondigde persconferentie wordt gehalveerd en in plaats van een open vragenronde wordt aan alle journalisten gevraagd om van tevoren twee vragen in te sturen; een selectie daaruit zal aan Tutu worden voorgelegd. Het verloopt echter anders. Zodra de eerste vraag is gesteld, neemt Tutu de regie over. Hij praat bijna een half uur, voor de vuist weg, in algemene termen over de thema’s waarvan hij weet dat de toegestroomde journalisten ze willen horen. Hij laat zich niet verleiden tot meer. Maar wat hij zegt, is zo mooi dat iedereen het hem graag vergeeft. 

 

Mensen sterker maken

Het uitgangspunt van het MKI is preventie door educatie. In de townships van Zuid-Afrika ontbreekt het vaak aan elementaire kennis over gezondheid en persoonlijke hygiëne. Het MKI houdt zich niet alleen bezig met ziektes als aids en tuberculose, maar ook met zoiets eenvoudigs als handen wassen en tanden poetsen. Het MKI leidt elk jaar 7000 ‘Health Teachers’ op, die deze kennis in hun eigen gemeenschap verspreiden.

Wat het werk van het MKI zo waardevol maakt, zegt Tutu, is dat het mensen verantwoordelijk maakt voor hun eigen leven. ‘Zuid-Afrika is een land met een enorme kloof tussen arm en rijk. Ook elders in de wereld vind je ongelijkheid, maar in ons land is het contrast nóg schriller. In de arme delen van het land zijn veel mensen er slecht aan toe. Ze komen veel tekort en er is weinig wat ze kunnen doen om iets aan hun eigen situatie te veranderen. Dankzij het MKI kunnen deze mensen hun leven in eigen hand nemen. Mensen weten zelf, wat het beste voor hen is. Het enige wat je moet doen, is om ze de vaardigheden te geven waarmee ze hun eigen gezondheid kunnen verbeteren. Mensen zijn tot veel dingen in staat. Kijk maar, ze zijn zelfs in staat geweest om de apartheid te beëindigen! Mensen willen leren om voor zichzelf te zorgen. Het effect is niet alleen dat hun gezondheid vooruitgaat. Ze waren passief, maar ze worden actief. Je hoeft geen politiek te bedrijven om mensen te helpen sterker in het leven te staan.’

 

Onderlinge afhankelijkheid

Het werk van het MKI geeft mensen meer zelfvertrouwen. ‘Mensen hebben zoveel talent’, zegt Tutu. ‘Als je mensen in de townships ziet, dan lijken het soms wel levenloze dingen. Dat komt doordat ze nooit een kans hebben gekregen. Maar nu… In Zuid-Afrika hebben we bijvoorbeeld een organisatie genaamd ‘Dance for All’. Jonge balletdansers die de townships ingaan om de kinderen daar te laten kennismaken met ballet. Je ziet hoe die kinderen opbloeien. En sommigen slagen er zelfs in om een professionele danscarrière te beginnen. Twee van hen zijn inmiddels aangenomen door Europese dansgezelschappen. We hebben geen idee van de edelstenen, het goud, de diamanten die voor altijd verborgen blijven omdat die mensen nooit een kans hebben gekregen. Stel je eens voor, wat voor verlies het voor de wereld zou zijn geweest als de apartheid had overwonnen. Nelson Mandela zou doodgegaan zijn en de wereld zou dat ongelooflijke geschenk verloren hebben. Tussen alle rommel in de townships zijn juwelen verborgen.’

‘Mijn vrouw en ik hebben geluk gehad. Wij zijn geboren in de krottenwijken, maar dat bepaalt niet, wie je bent. We hopen dat wij mensen overal ter wereld, maar vooral in ontwikkelingslanden, kunnen inspireren om naar het hoogste te blijven streven, om naar de sterren te reiken.’

‘Mensen zijn niet gemaakt voor conflict. Daarom is het Afrikaanse begrip ubuntu zo belangrijk: een mens is een mens door andere mensen. Stel je voor dat je een orkest zou hebben met alleen maar violen. Dat zou veel minder mooi klinken. Het wordt pas mooi met de hobo, de cello en al die andere instrumenten erbij. Of stel je een voetbalteam met alleen maar keepers voor. Wie zou dan die doelpunten moeten scoren? Ik ben alles wat ik kan zijn omdat jij alles bent wat jij kunt zijn. Haal het beste uit elkaar. De wereld is gemaakt voor onderlinge afhankelijkheid, niet voor conflict. Iedereen is beter af wanneer we in harmonie samenleven.’

 

Een betere wereld

Tutu lijkt niet bereid om voor een publiek van buitenlandse journalisten kritiek te leveren op de politiek in zijn land. ‘Zuid-Afrika staat er op dit moment niet zo goed voor’, geeft hij toe, ‘maar het gaat er nog steeds veel beter dan onder de apartheid. We hebben nu vrijheid. En mensen hebben toegang tot wetten die hen beschermen.’ 

Die vrijheid is mede te danken aan de steun van de internationale anti-apartheidsbeweging. Nederland speelde hierin een voortrekkersrol. Maar de anti-apartheidsbeweging was ook een van de eerste werkelijk globale bewegingen. ‘Nu’, aldus Tutu, moeten we dóórzetten, zodat Gods wereld een betere wereld wordt. We moeten ons zorgen maken om het milieu, om armoede… Armoede is dúúr. Armoede veroorzaakt een grote mate van instabiliteit, door ongelijkheid, door een oneerlijke verdeling. Het is vanwege die ongelijkheid, dat de wereld nu wordt geconfronteerd met een beweging als Occupy Wall Street. Sommige mensen verdienen 2 miljoen per jaar, terwijl anderen volledig aan de grond zitten. Wat is er mis met ons? Wanneer dringt het nu eens tot ons door dat de hele wereld beter af is wanneer iedereen toegang heeft tot voedsel en schoon drinkwater? Nog steeds sterven er kinderen aan diarree als gevolg van vervuild drinkwater! En wij geven biljoenen uit aan wapens die maar één doel hebben: om mensen te doden. Als je niet wilt doden, waarom zou je dan zoveel geld uitgeven aan wapens, terwijl je met een fractie van dat bedrag ervoor zou kunnen zorgen dat alle kinderen toegang hebben tot schoon drinkwater, voedsel en onderwijs?’

De grootste wens van Desmond en Leah Tutu is een wereld waar kinderen gelukkig en onbezorgd kunnen spelen. Waar geen honger heerst en waar ieder kind een dak boven zijn hoofd heeft. Het doet hem dan ook pijn, dat sommige politieke partijen in Nederland willen bezuinigen op ontwikkelingshulp. Maar Tutu heeft een onverwachtse bondgenoot ontdekt in de Nederlandse Postcodeloterij. ‘De Postcodeloterij’, vertelt hij aan de verbaasde Nederlandse journalisten, ‘geeft elk jaar 400 miljoen aan goede doelen. Dat maakt de Postcodeloterij de grootste weldoener van Nederland en de derde grootste ter wereld. Sommige mensen zijn sceptisch over de Postcodeloterij, ook mensen die er alles aan doen om de wereld een beetje mooier te maken. Maar het geld wordt heel goed besteed. Ik ondersteun de Postcodeloterij en ik hoop u ook, en u maakt ook nog eens kans om miljonair te worden!’

 

Millenniumdoelen

Bij die betere wereld hoort voor Tutu ook, dat mensen mensen met een ander geloof niet provoceren door films of cartoons. ‘Vrijheid van meningsuiting is een groot goed’, stelt hij, ‘maar je hebt ook een verantwoordelijkheid. Stel dat iemand heel hard “brand” zou roepen in een volle bioscoop. Iedereen wil tegelijk naar buiten. Een paar mensen worden onder de voet gelopen en komen om in het gedrang. Ja, je mag zeggen wat je wilt. Maar heb je dat spreekrecht ook op een verantwoordelijke manier uitgeoefend?’

De strijd tegen de apartheid, zegt Tutu, heeft veel te danken aan de jongeren in de anti-apartheidsbeweging. De beweging kende deelnemers van alle leeftijden, maar het enthousiasme van de jongeren was een belangrijke kracht. ‘Jongeren zijn idealistisch’, aldus Tutu, ‘zij geloven echt dat we de wereld kunnen verbeteren. We hebben geen andere wereld en als deze wereld “kaputt” gaat, waar moeten we dan heen? De ijskap smelt en er zijn al eilanden die onder water verdwijnen… Jongeren durven nog te dromen van een betere wereld. Zij herinneren ons ook aan de Millenniumdoelen die in 2015 verwezenlijkt moeten zijn. Ga door met dromen, laat je niet stoppen door het cynisme van ons, oldies. Denk aan 2015!’

Ingrid Glorie

 

Zuid-Afrikahuis    Keizersgracht 141-C    1015 CK Amsterdam Nederland    tel: +31-20-6249318    fax: +31-20-6382596