Archief

Kleurrijke taal: de emancipatie van het Kaaps

2 november 2021
Auteur: David Cohen
Foto: Maandblad Zuid-Afrika / ZAH archief

Delen:

RetroSpectrum

Het Zuid-Afrikahuis beheert de grootste collectie Zuid-Afrikaanse (vak)literatuur buiten Zuid-Afrika. Naast de bibliotheek en de beeldbank is er ook een archief waarin tal van bronnen opgeslagen en bewaard worden. De collectie bevat materiaal van persoonlijke brieven tot (spot)prenten, van jaarverslagen tot tijdschriften en uiteraard boeken.

In de collectie van het Zuid-Afrikahuis liggen bijvoorbeeld meer dan 15.000 pagina’s van het Maandblad Zuid-Afrika, de voorloper van Spectrum. In deze rubriek nemen we u mee terug naar de tijden waarin het huidige digitale Spectrum als papieren Maandblad werd uitgeven. Een selectie van berichten en artikelen uit het Maandblad koppelen we in deze serie aan de actualiteit.

In 2001 schreef Ineke Majoor in het Maandblad Zuid-Afrika een artikel met de titel ‘Het gevecht om gelijk recht bij Adam Small en andere swart skrywers’. Een beknopt verslag van een lezing door Dr. Stewart van Wyk werd gevolgd door een beschouwing van het werk van Adam Small, de dichter en toneelschrijver wiens werken, zo Majoor, ‘kunnen worden gezien als voorlopers in de Afrikaanstalige protestliteratuur’.


Twintig jaar verder maakt het Zuid-Afrikahuis zich op voor een discussiemiddag over het DWK, het ‘drietalig woordenboek van het Kaaps’, een project dat niet alleen voor de geboorte van het democratische Zuid-Afrika, maar zelfs twee decennia geleden ten tijde van Majoors artikel ondenkbaar was. Hoe heeft deze emancipatie van een jarenlang onderdrukte taalvariant zich zo razendsnel kunnen voltrekken?

Verscheidene dichters hebben nog tijdens de apartheidsjaren de weg geplaveid voor latere auteurs, rappers en taalkunstenaars van allerlei pluimage. In 1980 schreef de dichter Peter Snyders een bijtend ironisch gedicht over de achterstelling van de ook door hem gesproken Kaapse taalvariant en het gebrek aan zelfrespect van de sprekers van die taalvariant. Die variant noemde hij ‘gammattaal’ (gammat is een van ‘Mohammed’ afgeleide term die wordt gebruikt om zgn. ‘kleurlingen’ mee aan te duiden, maar als beledigend kan worden ervaren):

Of hoe? Moetie rai gammattaal gebrykie:  dit issie mooi nie: dit dieghreid die coloured mense – of hoe?   
Wat traai djy om ‘n coloured culture te create? of dink djy is snaaks om soe te skryf? of hoe?  
Traai om ôs lieweste op te lig; ôs praat mossie so nie…? of hoe?

Of hoe?   Je moet die kleurlingtaal niet gebruiken: die is niet mooi: die degradeert de gekleurde mensen – of hoe?  
Wat probeer je een gekleurde cultuur te scheppen? Of denk je dat het grappig is om zo te schrijven? Of hoe?  
Probeer ons liever te verheffen; we praten immers niet op die manier…? Of hoe?

Samen met de Kaapse moedertaalspreker en polyglot Lionel heb ik in een video over het Kaaps, een onderdeel van onze videoserie ‘Oranje anderkant de wereld’, een poging gewaagd dit gedicht te ontleden. Daarnaast verdiepten we ons in de pioniersarbeid van hiphopformaties als Prophets of da City en Brasse Vannie Kaap. Die laatste groep heeft een heel lied aan het Kaaps gewijd. In het nummer ‘My Taal’ van het album ‘Ysterbek’ (2006) leggen de rappers uit waarom ze zich van het Afrikaans, meer specifiek van hun Kaapse variant van die taal bedienen, en zetten ze zich af tegen het label ‘coloured’ of ‘kleurling’:[1]

Couplet 1:
My taal is my taal
Die way ek hom praat is baie spesiaal
Hy staan sterk en hy sal nooit val
Hy kan jou los in ‘n dwaal
As jy nie note vattie
Som public en glattie hatie
En hulle wil hom nie meer praatie
Because of dringend dinge en ander vriende
They wanna develop accents and they wanna point the vinger
Ek is ‘n vollende Suid-Afrikaner
My taal is cooler as ‘n paar bane
Ek spieg in die gevriet van George Bush se planne
Sit politicians binne die skanne
My taal bring die vlamme
Dit is uit jou hanne
Hy is binne my hart en my brein en dan kom hy verby my tanne
Tot binne in jou ore
Nou’s die hele land op my spore
In my taal sê ek vir jou: I am not a coloured of ‘n kleurling
Jy sal jouself vasloop en jouself deurbring
Apartheid is verby en die suffer van teering  

 

Refrein:
Ek praat in my taal
Ek slaap in my taal
Ek dink in my taal
Want my taal is my taal
Ek doen die ding in my taal
Survive met my taal
Ek kom jou haal met my taal
Want my taal is my taal

Couplet 1:
Mijn taal is mijn taal
De manier waarop ik hem spreek is heel bijzonder
Hij staat sterk en hij zal nooit vallen
Hij kan je in verwarring achterlaten
Als je niet oplet
Sommige hoogstaanden hebben de pest aan hem
En die willen hem niet meer spreken
Vanwege dringende zaken en andere vrienden
Ze willen accenten ontwikkelen en dan met de vinger wijzen
Ik ben een volledige Zuid-Arikaner
Mijn taal is cooler dan een paar Ray-Bans
Ik spuug in het gezicht van George Bush’ plannen
En nagel politici aan de schandpaal
Mijn taal brengt de vlammen
Dit is niet meer in jouw hand
Hij is binnen mijn hart en mijn brein en dan komt hij voorbij mijn tanden
Tot binnen in jouw oren
Nou zit het hele land me op de hielen
In mijn taal zeg ik jou: Ik ben geen coloured of een kleurling
Jij zult jezelf tegenkomen en het met jezelf te stellen krijgen
Apartheid en het lijden zijn voorbij  

Refrein:
Ik praat in mijn taal
Ik slaap in mijn taal
Ik denk in mijn taal
Want mijn taal is mijn taal
Ik functioneer in mijn taal
Overleef met mijn taal
Ik kom je halen met mijn taal
Want mijn taal is mijn taal

Volgens Derilene Marco, onderzoekster aan de Universiteit van de Witwatersrand, hebben de mannen van Brasse Vannie Kaap met dit lied onder meer ‘de kracht willen onderstrepen die uitgaat van eigenaarschap over je taal’. Anderzijds gebruiken de rappers diezelfde taal, het Kaaps, om afstand te doen van de termen ‘coloured’ en ‘kleurling’. De woorden liegen er niet om: “In my taal sê ek vir jou: I am not a coloured of ’n kleurling”. Ze roepen de vraag op aan wie het Kaaps heden ten dage precies toebehoort.

Tussen 2001 en 2021 hebben de sprekers van het Kaaps niet stilgezeten: hiphopartiesten als bijvoorbeeld Early B, Jitsvinger en Hemelbesem timmeren stevig aan de weg en borduren voort op het pionierswerk van onder meer Brasse Vannie Kaap. Het klassieke werk van dichters als Adam Small en S.V. Petersen heeft de weg geplaveid voor hedendaagse woordkunstenaars als Ronelda S. Kamfer en Nathan Trantraal, en ook het succes en belang van de voorstelling ‘Afrikaaps’ mag in dezen niet ongenoemd blijven. De publicatie van het drietalig woordenboek mag in deze emancipatie van het Kaaps een nieuwe mijlpaal heten.

Toch roept de taal nog steeds de nodige controverse op. Zo schreef Candice Jantjies in haar artikel ‘Kaaps: deel van die standaard’ op LitNet in 2017 het volgende: “Dit is my probleem met Kaaps as skryftaal – baie skrywers van Kaaps volg weinig spel- en taalreëls na en maak staat op die manier waarop hulle praat. Maar is die manier waarop hulle skryf werklik ’n korrekte refleksie van Kaaps as omgangstaal?”

Het is zaak van meet af aan te bestuderen hoe dit woordenboek zijn weerslag zal vinden in de geschreven én gesproken taal van alledag, en welke rol het zal spelen in de verdere emancipatie van het Kaaps. Wat voor het Afrikaans geldt, een jonge taal die zich in de relatief korte geschiedenis van zijn bestaan in een noodvaart heeft ontwikkeld en zich voor die ontwikkeling heeft moeten losmaken van het zo verwante Nederlands, geldt voor het Kaaps in extremis: die tegelijkertijd oeroude en piepjonge taalvariant heeft weliswaar voet aan de grond gekregen, maar nog geen vaste grond onder de voeten.

In 2001 gebruikte Ineke Majoor voor ‘de taal van de kleurling’ de naam ‘Kaaps-Afrikaans’. Het is veelzeggend dat we heden ten dage kortweg over het ‘Kaaps’ spreken: de naam ‘Afrikaans’ ontstond immers op zijn beurt als afkorting van ‘Afrikaansch-Hollandsch’. Of we het Kaaps over nog eens twintig jaar in plaats van een taalvariant of dialect werkelijk als taal zullen zien? Het verschil tussen talen en dialecten is een heet hangijzer in de linguïstiek. Zo merkte een student van de beroemde taalwetenschapper Max Weinreich ooit schertsend op: “Een taal is een dialect met een leger en een vloot.” Of, in het geval van het Kaaps, een dialect met een drietalig woordenboek – of hoe?


[1] De tekst – en een rake analyse – zijn te vinden in Derilene Marco, A “coloured” history, a Black future: contesting the dominant representations in the media through hip-hop beats (Universiteit van die Witwatersrand, Johannesburg, 2009).

Meer nieuws

13 juli 2022, Actueel
Antjie Krog wordt officier in de Belgische Kroonorde
De Belgische ambassadeur, Didier Vanderhasselt, reikte in de Kaap de titel Officier in de Kroonorde uit aan de Zuid-Afrikaanse auteur Antjie Krog.
8 juli 2022, Journalist in het Huis
Joernalis in die Huis: Hanlie Stadler
Voor het eerst in bijna drie jaar mogen we weer een journalist van het Zuid-Afrikaanse Media24 ontvangen op de Keizersgracht.
6 juli 2022, Cultuur
Sabelo Mlangeni en Lindokuhle Sobekwa in Huis Marseille
Deze zomer in Amsterdam? Vanaf heden tot en met 4 augustus zijn er twee exposities te bezichtigen van de Zuid-Afrikaanse kunstenaars Sabelo Mlangeni en Lindokuhle Sobekwa, in het Huis van Marseille.

Bezoekadres

Keizersgracht 141-C
1015 CK Amsterdam
+31(0)20-6249318

Openingstijden

Vragen en afspraken

Neem contact op

Volg ons